Tiki-taka, những suy ngẫm của tôi

Hãy theo dõi chúng tôi tại địa chỉ facebook http://www.facebook.com/MyFootballRamble và tại twitter https://twitter.com/BuliaNhatilas

Bài viết đầu tiên của tôi ở trang blog này, cũng trùng vào đúng dịp mùa Euro 2012/mùa cầm đồ/mùa thi vừa kết thúc.

Chúng ta hay nói về môn bóng đá như thế này: “Thằng…đá hay”, “Thằng gôn bắt tốt thật” (vì anh ta mới bay người hết cỡ), “Hậu vệ…đá ngon”(sau khi “thằng này” vừa phi thân cản phá một cú sút), “Tiền đạo chân gỗ” (vì không thấy anh ta ghi bàn)…

Nhưng theo tôi, bóng đá không chỉ có như vậy. Bóng đá không chỉ có về “thằng” này “thằng” nọ, không chỉ có những pha đi bóng, đảo chân vô cùng kĩ thuật của Messi, Neymar, không chỉ có những cú sút phạt thần sầu kiểu như Beckham hay làm, không chỉ là những chuyện liên quan tới Rô điệu….(tất nhiên là tôi không cho rằng những thứ này nên bỏ qua). Với tôi, bóng đá là một trò chơi đối kháng khi đội này tìm cách thắng đội kia bằng những chiến thuật, con người hợp lí. Và quan trọng hơn, đó là một trò chơi của một tập thể-tập thể 11 người-chỉ có sức mạnh của tập thể và kỉ luật mới có thể giúp thực hiện những “chiến thuật” đã đề cập ở trên.

Bài viết này, tôi sẽ nói về tiki-taka. Tiki-taka, thứ chiến thuật đang trùm bóng lên châu Âu và thế giới, với những chiến công huy hoàng của Barca và Tây Ban Nha. Tiki-taka, thứ “bóng đá quyến rũ”, và cũng là thứ “chán ngắt” theo nhiều người. Tiki-taka, công thức cho chiến thắng và chủ đề cho những sự bàn tán không ngớt.

1) Lí thuyết và triển khai

Tiki-taka. Tiki-taka. Tiki-Taka. Như nhịp đồng hồ. Đó là một lối chơi, mà chúng ta có thể thấy được ngay lập tức, là toàn những đường chuyền ngắn giữa các cầu thủ với nhau-họ liên tiếp chuyền cho nhau như vậy, giống như công thức, với mục đích tối thượng: Kiểm soát bóng.

Chúng ta ai cũng biết lối chơi “Bóng đá Tổng lực” của người Hà Lan nổi tiếng toàn thế giới, và coi đó là mẫu mực cho bóng đá đẹp. Tiki-taka cũng bắt nguồn từ chính lối chơi này, với sự tập trung vào luân chuyển bóng hơn là chỉ luân chuyển vị trí cho nhau. Nhưng một điểm chung là sự linh hoạt trong lối chơi, khi cả 2 lối chơi đều yêu cầu các cầu thủ phải rất cơ động- người này băng lên, sẽ có người bao bọc. Với tiki-taka, điều này là tối quan trọng, vì khi đan bóng và di chuyển liên tục, họ sẽ điều khiển được trái bóng lẫn đối thủ.

Không ngạc nhiên khi những đội bóng sử dụng tiki-taka: Barca, tuyển Tây Ban Nha đào tạo, sử dụng những cầu thủ kĩ thuật và tư duy chiến thuật tốt, dù họ nhỏ con (ở Anh quốc, họ sẽ bị các nhà tuyển trạch từ chối ngay vì lí do: “Không đủ thể hình, thể lực cần thiết cho nghiệp đá bóng”). Với tiki-taka, anh cần phải có kĩ thuật tốt để chuyền bóng cho đồng đội thật hoàn hảo hay là vượt qua đối thủ khi bị bao vây, cần tư duy chiến thuật để biết cách di chuyển, phối hợp và giữ vững đội hình, chứ không phải là câu bóng lên thật xa cho các cầu thủ ở tuyến trên tự xoay xở, không cần thiết phải là một anh chàng cao 2m to con để đón những đường tạt ngang với tỉ lệ 10 ăn 1, không phải chơi bóng với tốc độ 100 cây số/giờ…mà tất cả nhằm kiểm soát bóng, kiểm soát trận đấu.

Hãy nhìn vào đội hình Barca. Pep Guardiola đã nói: “Chúng tôi là một đội bóng tệ hại khi không có bóng trong chân. Chúng tôi biết là chúng tôi cần bóng”. Vì vậy, Barca luôn chơi với một đội hình dâng cao, kết hợp với áp sát liên tục (thậm chí họ còn sẵn sàng phạm lỗi- phạm lỗi kể cả khi họ chưa mất bóng, nhưng họ thấy là chuẩn bị mất bóng) nhằm phá vỡ nhịp của đối phương, không cho họ chạm chân vào bóng.

Chính vì vậy mà tiki-taka rất khó để triển khai. Tiki-taka không phải chỉ đơn giản là những đường chuyền đi chuyền lại cho nhau không biết chán. Có một lần, tôi thấy một người phát biểu rằng: “Barca có biết bật như Man không, hay lại chỉ chuyền qua chuyền lại rồi chọc khe?” Tôi trộm nghĩ rằng: Tất nhiên, ai cũng thích xem những pha bật tường một chạm tốc độ cao, qua hết mọi cầu thủ đối phương trước khi hạ gục thủ môn. Nhưng cũng không nên cho rằng đó mới là “bóng đá đẹp”. Bóng đá đẹp ở chỗ đó là một môn khoa học về cách làm 11 người phối hợp với nhau nhằm sút bóng vào khung thành.

Tiki-taka là một trò chơi tập thể. Chuyền cho nhau liên tục, đều đặn đòi hỏi một tinh thần đồng đội cao, khả năng quan sát và tư duy tốt để đặt những đường chuyền hợp lí, không chỉ nhằm giữ bóng mà còn phải giữ đà di chuyển của đội. Khi áp sát, phải giữ vững cự li đội hình, bảo bọc các vị trí… chứ không phải là lao lên quyết lấy bóng bằng được. Tất nhiên, nói thì đơn giản, làm thì rất khó.


Đội hình (có thể) của Barca 2012-2013

Thử nhìn vào đội hình Barca. Trong đội hình này, tôi sử dụng các cầu thủ hiện tại của Barca, nhưng có lẽ lối chơi của họ vẫn sẽ giống dưới thời Pep Guardiola:

+) Barca xây dựng lối chơi của mình bắt đầu từ thủ môn. Valdes gần như không bao giờ phát bóng dài, mà luôn cố gắng chuyền bóng ngắn cho đồng đội.
+)Hai hậu vệ biên dâng cao hỗ trợ tấn công, giúp kéo giãn hàng phòng ngự đội bạn. Hậu vệ biên tấn công là một vị trí vô cùng nguy hiểm, vì họ có tốc độ, sức mạnh (Dani Alves là ví dụ điển hình) và đặc biệt: họ xuất phát từ vị trí thấp, vì vậy khó có thể để mắt tới họ.
+) Busquets: Vị trí tiền vệ phòng ngự của Barca, với nhiệm vụ phân phối bóng lên trên từ vị trí thấp một cách bình tĩnh, chủ động. Busquets là cầu thủ toàn diện: khả năng chuyền bóng tốt, ý thức đồng đội, và có thể phá vỡ đợt tấn công của đối phương.
Khi 2 hậu vệ biên của Barca dâng cao, khoảng trống ở cánh sẽ lộ ra, và Barca đã giải quyết vấn đề này bằng cách: Khi đội hình của họ đang dâng cao, Busquets sẽ lui về lập thành hàng phòng ngự 3 người với 2 trung vệ (Pique-Puyol ở đây), với cặp trung vệ này có thể đứng ở rất gần biên. Như vậy, khi bị phản công ở cánh, Barca vẫn có người phòng ngự và bọc lót ở khu vực này, đồng thời các hậu vệ biên có thể thoải mái hơn khi tham gia tấn công.
+) Các vị trí còn lại: Xavi, như chúng ta đã biết, là nhạc trưởng của Barca, giữ nhịp tiki-taka bằng những đường chuyền ngắn. Cạnh anh là Iniesta, người sẵn sang băng lên và kiến tạo cho đồng đội ở phần sân đối phương.
Messi được bố trí đá cao nhất với nhiệm vụ của một số 9 ảo, di chuyển tự do liên tục, có thể cùng hỗ trợ cầm giữ bóng với hàng tiền vệ- có thể nói, Messi là một mối đe doạ vô cùng tận. Ở 2 bên anh có thể là Sanchez và Pedro, với nhiệm vụ xâm nhập trực tiếp vòng cấm nhằm khai thác khoảng trống do Messi tạo ra.

Nhìn chung, về lí thuyết, đội hình của Barca rất linh hoạt và biến hoá: khi một người bó vào, người khác sẽ dạt ra, còn khi có người lùi xuống, sẽ có người tiến lên khai thác khoảng trống đó.

Đó chính là tinh thần của tiki-taka. Với đội hình này, Barca có thể triển khai tiki-taka một cách hoàn hảo nhất.

Tuy vậy, cũng đừng hiểu nhầm rằng tiki-taka là một sơ đồ chiến thuật 4-3-3.

2) Điểm mạnh và yếu của tiki-taka

Điểm mạnh của tiki-taka là thời lượng kiểm soát bóng. Tiki-taka thường được nhắc đến với tư cách là đại diện của một lối tấn công quyến rũ, nhưng hiệu quả của lối chơi này, trước hết, đến từ mặt phòng ngự. Không có bóng, đối phương không thể ghi bàn được. Vì vậy, đội tuyển Tây Ban Nha tại WC 2010 sẵn sang chuyền qua lại cho nhau, sẵn sàng chấp nhận thắng với tỉ số 1-0, vì đối thủ không thể làm gì họ được. Với quả bóng luôn trong chân, 11 cầu thủ của một đội bóng chơi tiki-taka hiệu quả có thể triển khai tấn công liên tục và xé tan hàng phòng ngự đối phương với sự di chuyển và phối hợp nhịp nhàng- bằng chứng là nhiều hàng phòng ngự “xe buýt hai tầng” cũng đều bị Barca kéo ra khỏi vị trí, làm rối loạn và bị kết thúc bằng một pha chọc khe+thoát xuống+đối mặt.

Nhưng những điểm yếu của tiki-taka đã được bộc lộ, cùng với những thất bại của Barca trong mùa giải vừa qua.


Chelsea 1-0 Barca, bán kết lượt đi Champions League 2011- 2012

Sơ đồ trên cho thấy đội hình của Chelsea và Barcelona trong bán kết lượt đi CL vừa qua. Chelsea đã không chọn cách áp sát ngay từ đầu hòng phá vỡ nhịp độ của Barca- điều mà Mourinho ở Real đã thử làm và thất bại- mà quyết định tái hiện lại 1 Inter 2010 của chính Mourinho khi cho ra một đội hình chơi rất hẹp trong khuôn mẫu xe buýt 2 tầng, buộc Barca phải chuyến sang hướng cánh. Di Matteo đã quyết định rất chính xác khi không chỉ chơi với 2, mà là 3 tiền vệ phòng ngự án ngữ trước hàng tứ vệ nhằm khoá các khoảng trống, với Mikel có nhiệm vụ để mắt tới Xavi. Kết quả là các cầu thủ xứ Catalan không thể xuyên phá được lớp phòng thủ dày đặc này, điển hình là Messi liên tiếp phải lùi về tìm khoảng trống. Mặc dù Chelsea dựa khá nhiều vào may mắn với những tình huống sút hỏng ăn của Barca, họ hoàn toàn có thể nói là họ đã chơi tốt, vì đội hình của họ được đảm bảo trong trận đấu và họ đã hoàn thành mục đích chiến thuật của mình-không cho Barca được tự do.

Đó là điểm yếu của tiki-taka, hay chính xác hơn, là khi bóng đá “chủ động” (tức là chủ động nắm quyền kiểm soát bóng, khống chế trận đấu) gặp thất bại trước trường phái bóng đá “bị động” (dựa vào phòng ngự-phản công). Bóng đá “chủ động” ở đây, là tiki-taka, có thể cầm bóng thoải mái, kiểm soát toàn bộ thế trận, nhưng không thể khống chế được vị trí của một đối thủ đang cố thủ trong boongke, và để cho đối phương tấn công vào khoảng trống đằng sau khi mất bóng (với Chelsea, trong trường hợp này, có thể đến từ một Ramires vừa thắng trong cuộc đấu tay đôi với Alves, hay đơn giản là phất bóng dài lên cho voi rừng Drogba).

Việc vận dụng tiki-taka có thể gặp những trục trặc. Ví dụ như đội tuyển Tây Ban Nha tại World Cup 2010, trận đầu tiên gặp Thuỵ Sĩ:


Đội hình trận Tây Ban Nha 0-1 Thuỵ Sỹ, WC 2010

Đơn giản, Tây Ban Nha đã chơi một đội hình tấn công quá hẹp- Iniesta và Silva đều bó vào trong ở vị trí của số 10 để tham gia ban chuyền với đồng đội. Không hề có ai chơi rộng kéo giãn hàng phòng ngự đối phương, không có ai băng lên khai thác các khoảng trống. Tây Ban Nha thiếu khả năng xuyên phá trầm trọng (mặc dù với việc có ít nhất 5 cầu thủ hoạt động ở khu vực giữa sân, TBN sẽ tăng cường khả năng kiểm soát bóng) và trước một Thuỵ Sỹ kỉ luật dưới bàn tay của Ottmar Hitzfeld, họ chấp nhận trận thua. Sau trận đấu này, del Bosque đã thay đổi Silva bằng việc đưa Torres đá cắm, Villa sang phải mặc dù không mấy thành công, và rồi là Pedro-một cầu thủ xuất phát ở vị trí rộng hơn, cho phép Tây Ban Nha trở nên đa dạng hơn trong lối chơi.


Đội hình của Barca trong trận thua Real Madrid 2-1 ở lượt về La Liga:

Với đội hình này, Guardiola đã xếp Alves-một hậu vệ biên và Tello-một cầu thủ trẻ ở 2 bên cánh trong sơ đồ 3-3-1-3 với mục đích kéo giãn hàng phòng ngự Real, tăng “bề rộng” cho những đợt tấn công của Barca: Tello chơi rộng, Alves bám biên. Nhưng tiki-taka của Barca lần này thiếu những mũi nhọn xuyên phá- khi Tello và Alves đã dàn mỏng Real ra rồi, Messi đang chơi vai trò số 9 ảo, các cầu thủ Barca lại không thể khai thác khoảng trống đó: Busquets đang chơi vai trò nửa-trung-vệ quen thuộc của mình, Xavi kiểm soát trận đấu như thường lệ, Thiago chơi ở vị trí khá lùi và lấp vào chỗ của Busquets khi anh này lùi về, còn Iniesta-tiền vệ chơi cao nhất-lại không di chuyển được tới những vị trí nguy hiểm. Kết quả là cặp trung vệ của Real không bị kéo khỏi vị trí, đồng thời Barca không thể buộc đối phương tạo ra các kẽ hở. Phải tới phút 69, khi Sanchez được đưa vào, Barca mới có một mũi khoan, nhưng đã quá muộn. Còn Real, họ có thể phản công rất nhanh với bộ tứ Ozil-Ronaldo-Di Maria-Benzema chống lại Adriano-Puyol-Mascherano-Busquets (4 vs 4).

Nói vậy để chứng tỏ: Tiki-taka, thứ nhất, không hề hoàn hảo, và thứ hai, không phải là một đội hình nhất định. Tiki-taka là một triết lí, một lí tưởng, chứ không phải là một sơ đồ chiến thuật đơn thuần. Tiki-taka được triển khai thế nào, còn phụ thuộc vào tư duy của HLV và cầu thủ, vào đội hình và vị trí của mỗi người trên sân, chứ không đơn thuần là “chuyền đi chuyền lại ru ngủ đối phương”.

3) Kết luận

Sau những thất bại của Barca mùa giải rồi, liệu tiki-taka có chết không? Không, vì đội tuyển Tây Ban Nha vừa vô địch Euro 2012 đấy thôi? Tiki-taka là một triết lí bóng đá tiến bộ và đã gặt hái được những vinh quang mang tính lịch sử cùng Barca (cú ăn 6) và Tây Ban Nha (vô địch 3 lần liên tiếp tại Euro 2008, World Cup 2010 và Euro 2012). Tất nhiên, không có lí thuyết, không có học thuyết chiến thuật nào hoàn hảo cả.

Nhưng bóng đá tổng lực chưa chết- tiki-taka, có thể nói, được xây dựng trên những nguyên lí của trường phái bóng đá tổng lực. Ý tưởng về Catenaccio chưa chết- Hy Lạp tại Euro 2004 đã triển khai lối phòng ngự tương tự catenaccio- dù giờ không có đội bóng nào triển khai catenaccio thuần tuý.

Nhưng có một điều tôi chắc chắn: sẽ không có đội nào Barca được hơn Barca.

 

2 thoughts on “Tiki-taka, những suy ngẫm của tôi

  1. Bạn có thể phân tích thêm về việc giúp mình tại sao “gengenpresing” lại là chiến thắng tikitaka được không? Vì Barca rõ ràng cũng làm việc này rất tốt.

    • Chào bạn!
      Mình xin lỗi vì tới tận bây giờ mới trả lời. Trong vòng nửa đầu mùa giải này, mình bận nhiều việc riêng nên không có thời gian viết bài cũng như đảo qua blog.
      Bài này là bài viết đầu tiên của mình, tức là lúc mình còn “non” và “xanh” :)) Mình vào lúc đó chưa biết tới khái niệm gegenpressing đâu. Còn mình bây giờ xin trả lời thế này:
      Bản chất “tiki-taka” là cách ví von của một BLV người Tây Ban Nha (mình không nhớ tên) khi nhìn thấy cách Barca đá. Tiki-taka là từ mô phỏng tiếng đồng hồ tích tắc. Thực ra cách gọi “lối chơi tiki-taka” hay cách hiểu phổ biến trong cộng đồng cổ động viên về “tiki-taka”, theo mình, đa phần là không đúng.
      Mình thấy thường người ta hiểu “tiki-taka” là “ban bật nhỏ, chuyền đi chuyền lại liên tục, cốt để giữ bóng”. Bản thân Pep rất ghét điều này. Phong cách của Pep, nói ngắn gọn, là ông muốn 11 cầu thủ phải di chuyển một cách bài bản, kết nối theo một cấu trúc để đảm bảo rằng các cầu thủ vừa có thể linh hoạt nhưng vẫn giữ được khoảng cách, mục đích là kiểm soát cả trái bóng lẫn không gian quanh nó. Cái này hơi khó giải thích nên bạn có thể tham khảo thêm cụm từ “positional play” trên Google, Twitter, hoặc đọc loạt bài về “định hướng vị trí” của anh Dũng Lê, cộng sự của mình trên 4231.vn.
      Bản thân Pep cũng rất đề cao “gegenpressing”. Gegenpressing chỉ đơn giản là một hành động áp sát đối phương ngay sau khi mất bóng, và tính cấu trúc chặt chẽ tới từng chi tiết trong cách vận hành của phong cách chơi bóng của Pep giúp cho gegenpressing trở nên hiệu quả. Klopp là đại diện tiêu biểu của gegenpressing, nhưng ông không chú trọng nhiều tới cấu trúc đội hình, đặc biệt là trong giai đoạn tấn công, như Pep. Thế nên mặc dù cầu thủ Dortmund vẫn chạy, tuy nhiên nhiều lúc đội hình của họ khi tổ chức tấn công rất không tốt, đặc biệt là vào mùa cuối của Klopp. Còn Pep, ông này là người chú ý tới từng chi tiết nhỏ một, tỉ mẩn hiếm có.
      Mình nghĩ nói gegenpressing đánh bại tiki-taka là không chính xác lắm. Thời kì Barca đi xuống cũng là lúc các trụ cột sa sút, mệt mỏi, đặc biệt là việc sự tổ chức cấu trúc đội hình “positional play” dưới thời Tito và Tata không được trau chuốt và mài giũa tới mức sắc bén, cộng thêm hàng loạt sai lầm trong chính sách chuyển nhượng của ban lãnh đạo Barca nữa. Hệ quả là một đội bóng chỉ biết chuyền chứ thiếu cách để kéo đối phương khỏi vị trí (yêu cầu tiên quyết của Pep), để tạo cơ hội và tận dụng nó. Khả năng kháng pressing của Barca càng ngày càng giảm, cách bày binh bố trận để cầm bóng càng ngày càng tù, làm cho Barca yếu cả về công lẫn thủ, gặp đội nguy hiểm như Bayern không thua sao được.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s